ΔΙΑΤΑΤΙΚΗ ΜΥΟΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΓΟΝΙΔΙΑ

Διατατική μυοκαρδιοπάθεια και γονίδια‏


Θοδωρής Γιάνναρος, μοριακός - πυρηνικός βιολόγος

Μία φυσιολογική καρδιά είναι μια δυνατή αντλία που είναι κατασκευασμένη από μυϊκό ιστό, ο οποίος ονομάζεται μυοκάρδιο. Χωρίζεται σε τέσσερα διαμερίσματα που ονομάζονται καρδιακές κοιλότητες. Τα δύο ανώτερα λέγονται κόλποι και αποτελούν τα διαμερίσματα υποδοχής του αίματος και τα δύο κατώτερα ονομάζονται κοιλίες και λειτουργούν ως αντλίες. Οι δεξιές κοιλότητες της καρδιάς δέχονται αίμα που είναι χαμηλής περιεκτικότητας σε οξυγόνο και το αποστέλλουν στους πνεύμονες, με σκοπό να οξυγονωθεί και να αποβληθεί το διοξείδιο του άνθρακα, ένα άχρηστο προϊόν για τον οργανισμό μας. Οι αριστερές κοιλότητες της καρδιάς δέχονται το οξυγονωμένο αίμα από τους πνεύμονες και το στέλνουν διαμέσου των αρτηριών σ' ολόκληρο το σώμα. Υπάρχουν τέσσερις βαλβίδες μέσα στην καρδιά που εξασφαλίζουν τη ροή του αίματος προς μία κατεύθυνση και όχι αντίστροφα.

Οι μυοκαρδιοπάθειες είναι παθήσεις του μυοκαρδίου και η αιτία τους δεν έχει ακόμα πλήρως εξακριβωθεί. Η αιτία δηλαδή της πάθησης αυτής δεν είναι μια από τις γνωστές αιτίες που προκαλούν νόσο του μυοκαρδίου, όπως είναι η υπέρταση, η στεφανιαία νόσος, κ.λπ.. Οι δύο πιο συχνοί τύποι μυοκαρδιοπάθειας είναι η υπερτροφική και η διατατική μυοκαρδιοπάθεια. Είναι διαφορετικές παθήσεις, αλλά ταυτόχρονα ξεχωρίζουν εύκολα και πολύ καλά μεταξύ τους. Η διατατική μυοκαρδιοπάθεια προσβάλλει κυρίως το μυοκάρδιο της αριστερής κοιλίας. Η πάθηση είναι κληρονομική σε ποσοστό 20 - 25% και αφορά σε ανθρώπους κυρίως μέσης ηλικίας, αν και μπορεί να εμφανισθεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Ο μυς της καρδιάς ασθενεί και αυτό προκαλεί τη λέπτυνση των τοιχωμάτων, ενώ διογκώνονται οι κοιλότητες της καρδιάς, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να προωθεί ικανοποιητικά το αίμα στο σώμα. Αυτό οδηγεί σε συμφόρηση των πνευμόνων και σε δύσπνοια (Αριστερή καρδιακή ανεπάρκεια). Ορισμένες φορές και οι δεξιές κοιλότητες της καρδιάς μπορεί να προσβάλλονται, προκαλώντας συσσώρευση υγρών στους ιστούς του σώματος, ιδιαίτερα στα πόδια (οίδημα των σφυρών) (Δεξιά καρδιακή ανεπάρκεια). Αυτό το σύνολο των συμπτωμάτων ονομάζεται «καρδιακή ανεπάρκεια». Μερικές φορές, το ηλεκτρικό σύστημα της καρδιάς προσβάλλεται με αποτέλεσμα ο ασθενής να αισθάνεται ζάλη, «ταχυκαρδίες», «φτερουγίσματα της καρδιάς» ή «αίσθημα παλμών».

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η αιτία είναι άγνωστη. H κατάσταση αυτή ονομάζεται ιδιοπαθής διατατική μυοκαρδιοπάθεια.

Η Διατατική Μυοκαρδιοπάθεια (Δ. Μ.) είναι δυνατόν να έχει πολλές αιτίες. Αυτές μπορεί να είναι:

Αυτοάνοσος Πάθηση
Το σώμα είναι ικανό να δημιουργήσει τον αμυντικό του στρατό, για να καταπολεμήσει μολύνσεις και ονομάζεται ανοσοποιητικό σύστημα. Περιστασιακά, όμως, και για λόγους οι οποίοι παραμένουν όχι καλά διευκρινισμένοι, το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να ενεργοποιηθεί και να επιτεθεί λανθασμένα στον ίδιο του τον εαυτό. Αυτό έχει παρατηρηθεί σε αρκετές αυτοάνοσες παθήσεις, συμπεριλαμβάνοντας τη ρευματοειδή αρθρίτιδα, όπου οι αρθρώσεις καταστρέφονται, το νεανικό σακχαρώδη διαβήτη, όπου έχει προσβληθεί το πάγκρεας και τη θυρεοειδίτιδα, όπου ο θυρεοειδής αδένας νοσεί. Σ' αυτές τις αυτοάνοσες παθήσεις, αντισώματα αναπτύσσονται ενάντια στον ιστό του οργάνου που έχει προσβληθεί. Αντισώματα κατά της καρδιάς βρίσκονται περίπου στο 30% των ασθενών με διατατική μυοκαρδιοπάθεια και στην ίδια αναλογία στους συγγενείς των ασθενών. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει ότι η Διατατική Μυοκαρδιοπάθεία μπορεί να είναι μια αυτοάνοση ασθένεια και ότι η παρουσία αυτού του αντισώματος δύναται να προσδιορίσει τους συγγενείς που αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο να αναπτύξουν αυτήν την πάθηση μέσα στην οικογένεια.

Ιογενής λοίμωξη
Κανονικά η ιογενής λοίμωξη ελέγχεται από το αμυντικά σύστημα του ανθρώπου, το οποίο είναι ικανό να σκοτώσει τον ιό. Μια ομάδα ιών (οι ιοί coxsackie Β) είναι συνηθισμένες αιτίες για βήχα και κρυολογήματα. Η μόλυνση από τον ιό Coxsackie μπορεί να προσβάλλει την καρδιά, αλλά συνήθως δεν προκαλεί καμία μόνιμη βλάβη. Ωστόσο, πιστεύεται ότι σε μερικούς ανθρώπους ο ιός μπορεί να παραμείνει μέσα στην καρδιά ή να προκαλέσει βλάβη και αποδιοργάνωση του αμυντικού συστήματος που θα καταλήξει στη διατατική μυοκαρδιοπάθεια.

Άλλες αιτίες
Κληρονομικότητα: Πρόσφατα έχει διαπιστωθεί ότι η διατατική μυοκαρδιοπάθεια μπορεί να είναι κληρονομική περίπου στο 20% των περιπτώσεων. Η εξέταση της οικογένειας έχει τη δυνατότητα να διευκρινίσει αν υπάρχει κληρονομικότητα ή όχι.

Υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ: Το αλκοόλ που καταναλώνεται σε υπερβολικές δόσεις και για μεγάλα χρονικά διαστήματα έχει αρνητική κατασταλτική επίδραση στον μυ της καρδιάς. Η αποχή από το αλκοόλ, ευτυχώς, παρεμποδίζει την οποιαδήποτε παραπέρα βλάβη στο μυοκάρδιο και επιτρέπει στην καρδιά να συνέλθει.

Εγκυμοσύνη: Υπάρχει μια μορφή της διατατικής μυοκαρδιοπάθειας η οποία συμβαίνει κατά τη διάρκεια των τελευταίων μηνών της εγκυμοσύνης ή μετά τη γέννηση του παιδιού. Πιστεύεται ότι οι επιπρόσθετες απαιτήσεις στην καρδιά μπορεί να διεγείρουν ένα παράγοντα που είναι υπεύθυνος για την ανάπτυξη αυτής της πάθησης τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

Το κάπνισμα δεν συνδέεται με την ανάπτυξη της διατατικής μυοκαρδιοπάθειας. Ωστόσο, αρκετές μελέτες έχουν αποδείξει ότι ασθενείς με διατατική μυοκαρδιοπάθεια που συνεχίζουν να καπνίζουν δεν πηγαίνουν τόσο καλά όσο εκείνοι που καταφέρνουν να σταματήσουν το
κάπνισμα.

Ποια είναι τα συμπτώματα:
Η διατατική μυοκαρδιοπάθεια μπορεί να εμφανιστεί με πολλά συμπτώματα που μπορεί να αναπτυχθούν κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου χρονικού διαστήματος.

Δύσπνοια
Αυτό είναι ένα κοινό σύμπτωμα που γίνεται ιδιαίτερα χειρότερο κατά τη διάρκεια άσκησης. Προκαλείται από συγκέντρωση υγρού στους πνεύμονες. Τα περισσότερα άτομα υποφέρουν μόνο από ήπιο περιορισμό, ενώ άλλοι μπορεί να προσβληθούν σοβαρά και να «κόβεται» η αναπνοή τους, ακόμα κι όταν ξεκουράζονται.

Έλλειψη ενέργειας
Αν το σώμα δεν είναι ικανό να πάρει αρκετά αίμα από την καρδιά και οι μύες δεν είναι ικανοί να συστέλλονται κανονικά, με αποτέλεσμα να κουράζονται εύκολα.

Οίδημα («πρήξιμο») στα πόδια
Καθώς η καρδιά γίνεται ασθενέστερη, δεν μπορεί να αποβάλλει όλο το αίμα που δέχεται, και το υγρό έτσι συγκεντρώνεται στους ιστούς του σώματος. Αυτό καλείται οίδημα και παρατηρείται περισσότερο στους αστραγάλους και στα πόδια.

Πόνος στο στήθος
Αυτό είναι ένα κοινό παράπονο και μπορεί να συμβεί κατά τη διάρκεια άσκησης ή ανάπαυσης: το τι ακριβώς προκαλεί τον πόνο δεν είναι φανερό. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι ο πόνος δεν οφείλεται στη στεφανιαία νόσο (οι στεφανιαίες αρτηρίες είναι φυσιολογικές στη διατατική μυοκαρδιοπάθεια) και ο πόνος δεν προκαλεί βλάβη στην καρδιά.

Αρρυθμίες
Η αρρυθμία είναι μια ανωμαλία στο ρυθμικό χτύπημα της καρδιάς.
Η καρδιά μπορεί να χτυπάει πολύ γρήγορα (ταχυκαρδία), πολύ αργά (βραδυκαρδία) ή να χάνει χτύπους. Οι αλλαγές αυτές δεν είναι αντιληπτές από όλους, αλλά κάποιοι ασθενείς έχουν μια δυσάρεστη αίσθηση από τους χτύπους της καρδιάς («αίσθημα παλμών») που συνοδεύεται από ζάλη και λιποθυμία.

Περίπου 20% των ασθενών με ιδιοπαθή ΔΜ έχουν τουλάχιστον έναν συγγενή 1ου βαθμού με καρδιακή πάθηση που εκδηλώνεται είτε ως καρδιομεγαλία είτε ως χαμηλό κλάσμα εξώθησης. Ο τρόπος της μεταβίβασης στις περισσότερες οικογένειες φαίνεται να είναι ο αυτοσωματικός επικρατών. Η νόσος, όμως, είναι γενετικά ετερογενής (αυτό σημαίνει ότι διαφορετικές μεταλλάξεις ή διαφορετικά γονίδια μπορεί να προκαλέσουν την ίδια νόσο) και υπάρχουν αναφορές για τη μεταβίβασή της με τον αυτοσωματικό υπολειπόμενο χαρακτήρα ή τη φιλοσύνδετη γενετική μεταβίβαση.

Σε άλλες περιπτώσεις, πιθανολογείται η ύπαρξη πολυγονιδιακής κληρονομικότητας (οφειλόμενη σε μεταλλάξεις περισσοτέρων του ενός γονιδίων), ενώ μιτοχονδριακή κληρονομικότητα ή μιτοχονδριακές ανωμαλίες έχουν ανευρεθεί σε άλλες οικογένειες.

Ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό της νόσου είναι η μεταβαλλόμενη διεισδυτικότητα (διεισδυτικότητα = ποσοστό φορέων του παθολογικού γονιδίου που εμφανίζουν την πάθηση). Η διεισδυτικότητα φαίνεται να είναι ατελής στις περισσότερες οικογένειες και αυξάνεται με την ηλικία.

Σήμερα, πιστεύουμε ότι για την πρόκληση της ιδιοπαθούς ΔΜ ενοχοποιούνται δύο τύποι γονιδίων. Ο πρώτος τύπος συμπεριλαμβάνει γονίδια που κωδικοποιούν δομικές πρωτεΐνες, όπως η δυστροφίνη και η muscle LIM(Lin-II,ISI-I και Μec3), πρωτεΐνες που σχετίζονται με το συσταλτικό μηχανισμό των καρδιακών κυττάρων. Ο δεύτερος τύπος γονιδίων κωδικοποιεί μεταγραφικούς παράγοντες, οι οποίοι ελέγχουν την έκφραση των γονιδίων των καρδιακών κυττάρων.

Τα μιτοχόνδρια, επίσης, μπορεί να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο και να επηρεάσουν δυσμενώς τα οργανικά συστήματα, προκαλώντας συγκεκριμένες νοσολογικές καταστάσεις.

Τα μιτοχόνδρια έχουν το δικό τους DNA (mtDNA) που είναι ανεξάρτητο από το DNA του πυρήνα, με αποτέλεσμα η λειτουργία τους (των μιτοχονδρίων) να είναι ανεξάρτητη από τη λειτουργία του κυττάρου. Το ανθρώπινο DNA των μιτοχονδρίων είναι γνωστό ως το «άλλο ανθρώπινο γονιδίωμα »και είναι ένα κυκλικό μόριο με διπλή έλικα.

Μεταλλάξεις στο mtDNA έχουν ανευρεθεί σε όλους τους τύπους των μιτοχονδριακών γονιδίων και είναι 10 φορές συχνότερες από τις μεταλλάξεις του πυρήνα. Το mtDNA κληρονομείται από τη μητέρα και δεν ανασυνδυάζεται. Οι μεταλλάξεις συσσωρεύονται διαδοχικά μέσω της μητρικής καταγωγής. Κάθε μιτοχόνδριο περιέχει 2-10 μόρια DNA, ενώ κάθε κύτταρο περιέχει πολλαπλά μιτοχόνδρια. Έτσι φυσιολογικά και μεταλλαγμένα μιτοχονδριακά DNA μπορεί να συνυπάρχουν στο ίδιο κύτταρο. Η κατάσταση αυτή, η οποία είναι γνωστή ως ετεροπλασμία (Heteroplasmy), επιτρέπει μια μετάλλαξη, η οποία θεωρητικά είναι θανατηφόρα να υφίσταται. Η παρουσία πλήρως φυσιολογικής μιτοχονδριακής DNA ή πλήρως μεταλλαγμένης ονομάζεται ομοπλασμία (Homoplasmy).

Σε υπερήλικες ακόμη και επί κλινικής απουσίας καρδιακής νόσου έχει διαπιστωθεί συνάθροιση μεταλλαγμένων μορφών mtDNA.

Ένα, όμως, γονίδιο το οποίο έχουν όλοι οι άνθρωποι, όταν υποστεί μετάλλαξη, ευθύνεται για την πρόκληση διατατικής μυοκαρδιοπάθειας, μιας πολύ σοβαρής έως θανατηφόρας πάθησης της καρδιάς.

Όπως έχει αναφερθεί, εξετάζοντας ένα σημαντικό αριθμό ασθενών με διατατική μυοκαρδιοπάθεια, ένα ποσοστό περίπου 25% έφερε τη μετάλλαξη ενός γονιδίου. Η έρευνα συνεχίζεται, ενώ πρέπει να σημειωθεί ότι οι ασθενείς με το μεταλλαγμένο γονίδιο έχουν τη χειρότερη πρόγνωση.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο Ελλήνων επιστημόνων σχετίζεται με το γεγονός ότι αντίστοιχες έρευνες έχουν γίνει και σε ασθενείς στην Αμερική, στην Ιαπωνία και τη Γαλλία, χωρίς κανείς από αυτούς να φέρει τη μετάλλαξη του συγκεκριμένου γονιδίου.

Η μετάλλαξη έχει εντοπιστεί μόνο σε Έλληνες από τρεις περιοχές της χώρας, ακόμη και σε συγγενείς τους στο εξωτερικό. Η ανακάλυψη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς το γονίδιο αυτό κωδικοποιεί μία πρωτεΐνη, τη φωσφολαμβάνη, έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρυθμιστή της καρδιακής λειτουργίας.

Το εύρημα ανοίγει νέους δρόμους στην αντιμετώπιση των κληρονομικών καρδιοπαθειών, αλλά και στην κατανόηση των μηχανισμών της καρδιακής λειτουργίας.

Οι διαθέσιμες θεραπείες
Οι ειδικοί προσπαθούν κατ' αρχάς να αντιμετωπίσουν τα συμπτώματα με φάρμακα. Έτσι χορηγούν διουρητικά, για να αποβληθούν τα περίσσια υγρά του σώματος, φάρμακα για τις αρρυθμίες και αντιπηκτικά, για να αποφευχθεί η θρόμβωση (πήξη) του αίματος. Σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να βοηθήσει και η εμφύτευση βηματοδότη-απινιδωτή, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι αρρυθμίες.
Σε προχωρημένες καταστάσεις, η μόνη λύση είναι η μεταμόσχευση καρδιάς, ενώ σε ερευνητικό στάδιο βρίσκονται και άλλες μέθοδοι για την ενδυνάμωση του καρδιακού μυ.

Απαραίτητες οι αλλαγές στον τρόπο ζωής
Οι περισσότεροι ασθενείς με διατατική μυοκαρδιοπάθεια, ακολουθώντας τη φαρμακευτική αγωγή τους, ζουν μια φυσιολογική ζωή. Εντούτοις, πρέπει να πάρουν κάποια μέτρα:
• Πρέπει να έχουν φυσιολογικό βάρος, ώστε να μην επιβαρύνεται το έργο της καρδιάς.
• Η κατανάλωση αλκοόλ απαγορεύεται, αφού, όπως αναφέρθηκε, επηρεάζει άμεσα τον μυ της καρδιάς.
• Η άσκηση επιτρέπεται, εφόσον δεν προκαλεί ανεπιθύμητα συμπτώματα. Συνιστώνται μικροί, τακτικοί περίπατοι και όχι έντονη γυμναστική.
• Απαγορεύονται οι αλμυρές τροφές, ενώ είναι απαραίτητη η απόλυτη συνέπεια στη λήψη της φαρμακευτικής αγωγής.
• Η τακτική καρδιολογική εξέταση είναι αναγκαία για την παρακολούθηση της εξέλιξης της νόσου.

http://www.zougla.gr