ΣΥΡΟΣ

Στην Σύρα, πάνω από ενάμισι αιώνα, δυο διαφορετικοί κόσμοι, δυο ξεχωριστές κοινωνίες με εντελώς διαφορετικά ήθη και αντιλήψεις, βρέθηκαν με βίαιο τρόπο να συνυπάρχουν σε έναν τόπο κοινό. Το κύμα προσφύγων από διάφορα μέρη της Ελλάδας, που κατέκλυσε το νησί αποτελούνταν κατά βάση από ανθρώπους εργατικούς, έμπειρους ναύτες, εργάτες, τεχνίτες αλλά και εμπόρους που σε ελάχιστο χρόνο προσαρμόστηκε και άνθησε στην καινούργια αυτή πατρίδα.
Δυο κόσμοι συναντήθηκαν και αποδέχτηκε ο ένας τις ιδιαιτερότητες του άλλου, με απώτερο σκοπό την ομαλή συμβίωση. Το ξένο στοιχείο εγκαταστάθηκε και έχτισε μια καινούργια σχεδόν πόλη, στην περιοχή γύρω από το λιμάνι. Ενώ η παλιά, αγροτική κατά βάση, κοινωνία του νησιού που ήταν διασκορπισμένη στις εξοχές και στην ύπαιθρο, δέχτηκε επιδράσεις, αφομοίωσε κάποια καινούργια ξενικά ήθη και άλλαξε κάποιες συνήθειες σιγά-σιγά με το πέρασμα των χρόνων αβίαστα και σχεδόν χωρίς να το καταλάβουν.
Βέβαια, η μία και πιο ιδιαίτερη διαφορά ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους που ακόμα και σήμερα διαχωρίζει νοερά τους Συριανούς, είναι το θρησκευτικό του αίσθημα και δόγμα. Οι παλιοί κάτοικοι ήταν σχεδόν στο σύνολο τους Καθολικοί ενώ οι καινούργιοι ήταν ανέκαθεν Ορθόδοξοι.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι δύο αυτές κοινότητες άρχισαν να έρχονται σε επαφή και να έχουν αναπτυγμένες σχέσεις μόλις το δεύτερο μισό του προηγούμενου αιώνα.
Ήταν την ίδια περίοδο όπου οι Ερμουπολίτες άρχισαν να απλώνουν τα φτερά τους και να χτίζουν μεγάλες και αξιοζήλευτες εξοχικές κατοικίες σε περιοχές της Συριανής υπαίθρου, όπως η Ντελαγκράτσια, τα Χρούσα, η Παρακοπή, το Πισκοπιό και άλλες τοποθεσίες της ενδοχώρας που ήταν υπό το καθολικό καθεστώς.
Σιγά-σιγά ένα μεγάλο μέρος των Φραγγοσυριανών εντάχθηκε στο εργατικό δυναμικό των επιχειρήσεων που λειτουργούσαν τότε στη Ερμούπολη ή στα πληρώματα των ναυτιλιακών εταιρειών που έδρευαν εκεί, με συνέπεια την εκατέρωθεν αποδοχή των πολιτιστικών αλλά και κοινωνικών αλλαγών που προέκυψαν.
Βέβαια, πάντα υπήρχαν και υπάρχουν ακόμα και σήμερα, τα στεγανά μεταξύ των δύο αυτών κοινοτήτων τα οποία τροφοδοτούσε η διαφορά των δογμάτων. Αν και σήμερα παρατηρείται μια εκτόνωση της θρησκευτικής αυτής πολικότητας.
Ζωντανό παράδειγμα είναι ότι σήμερα Καθολικοί και Ορθόδοξοι Απανοχωρίτες και Ερμουπολίτες γιορτάζουν από κοινού τις μεγάλες στιγμές της Χριστιανοσύνης με αποκορύφωμα το Πάσχα.

Η μεγάλη άνθηση του τόπου και η ευημερία των κατοίκων της, είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία μιας εξωστρεφούς, δυναμικής κοινωνίας η οποία ήταν πάντα αποστασιοποιημένη από τα παραδοσιακά κοινωνικά πλαίσια.
Η κοινωνία αυτή, γνήσιο παιδί ενός καλά οργανωμένου και πλούσιου αστικού κέντρου στο απόγειο της ακμής του, περιορίζει σιγά-σιγά στο ελάχιστο τις λαϊκές παραδόσεις, ήθη και συμπεριφορές των καθολικών αγροτικών κοινοτήτων του νησιού, επηρέασε το γλωσσικό ιδίωμα τους και γενικά επέδρασε απάνω τους με όλους τους τρόπους και τα όπλα που της έδιναν η συνεχή άνθιση και εξάρτησή της από το «άστυ».

Έτσι σήμερα παρατηρούνται ελάχιστα δείγματα τοπικών παραδόσεων που επιβιώνουν στο νησί, παρά την πλούσια λαογραφική του κληρονομιά.
Μερικές τοπικές καθολικές γιορτές όπως το μεγάλο πανηγύρι των Αγ. Αναργύρων στις 27 του Σεπτέμβρη που λαμβάνει ακόμα χώρα στην περιοχή της Απάνω Μεριάς μόλις 4,5 χιλιόμετρα από την Άνω Σύρα. Άλλοτε ήταν το πιο ξακουστό πανηγύρι λόγω της μεγάλης προσέλευσης πιστών, της αυθεντικότητας και της ζωντάνιας του.
Αλλά και της Φανερωμένης, στα κάτω χωριά, κοντά στον οικισμό του Άνω Μάννα, που γιορτάζει στις 24 του Σεπτέμβρη, το πανηγύρι της Αγίας Τριάδας που γιορτάζει το εκκλησάκι στον βράχο βόρεια της ακρογιαλιάς του Αζόλιμνου γίνεται ένα όμορφο πανηγύρι με χαριτωμένες εκδηλώσεις, γλέντι και χορό. Στη Βάρη στις 15 Αυγούστου γίνεται μεγάλο πανηγύρι που συνδυάζει την μεγάλη γιορτή της Παναγίας με την γιορτή για το καλωσόρισμα των τουριστών στον όρμο. Μάλιστα συμμετέχουν πάμπολλα ανθοστόλιστα καϊκάκια. Το πανηγύρι του Αγίου Στεφάνου στον Γαλησσά στις 29 του Αυγούστου αλλά και το πανηγύρι της Αγιάς Πακού πάλι στον Γαλλησά στις 21 Νοεμβρίου που αποτελούν ξεχωριστή εμπειρία για τους προσκυνητές-επισκέπτες.

Εκτός από τα πανηγύρια που προσπαθούν να κρατήσουν αναμμένη την φλόγα της λαϊκής τους παράδοσης, οι Συριανοί προσπαθούν να αναβιώσουν κάποιες από τις μνήμες από τον λαϊκό πολιτισμό του παρελθόντος με εκδηλώσεις, όπως η αναβίωση του περίφημου Καρναβαλιού στην Απάνω Χώρα, αλλά και τα περίφημα Χοιροσφάγια που έχουν τις ρίζες τους στα πολύ παλιά χρόνια.
Τα χοιροσφάγια μάλιστα γίνονται με κάθε λεπτομέρεια και με την ιεροτελεστία του παρελθόντος, ιδιαίτερα στα χωριά Πάγος, Δανακός, Αγρός και άλλα αγροτικά χωριά της ενδοχώρας. Το χοιροσφάι περιλαμβάνει την περιποίηση και ανάθρεψη του χοίρου αλλά και την σφαγή του κοντά και πριν τα Χριστούγεννα, τον τεμαχισμό του σε πολλά κομμάτια και την παραγωγή πολλών τοπικών παρασκευασμάτων που αποσκοπούν στην χειμερινή συντήρηση της οικογένειας. Λουκάνικα, Λούζα, γλυνά και πηχτή είναι μερικά από αυτά. Το σίγουρο είναι πως τα χοιροσφάγια συνοδεύονται από μεγάλα φαγοπότια και γλέντι μέχρι πρωίας.

Σε αντίθεση με την Άνω Σύρα, η Ερμούπολη από νωρίς δημιούργησε ένα ξεχωριστό για τα τότε Ελληνικά δεδομένα, τρόπο ζωής και έδωσε την ευκαιρία στους ανθρώπους της να γνωρίσουν την γνώση και να καλλιεργήσουν τις όποιες δυνατότητες διέθεταν αλλά και να δημιουργήσει τις ευκαιρίες για άλλους να εκμεταλλευτούν το «δαιμόνιο» που είχαν μέσα τους ακόμα και αν τους έλλειπε η στοιχειώδης μόρφωση.
Οι ευρωπαϊκές συνήθειες και η πολυτέλεια διαμόρφωσαν και εδραίωσαν τις διαφορές αλλά και τις συμπεριφορές των τάξεων. Λέσχες ξεπηδούν από παντού, είτε καλλιτεχνικού, είτε φιλολογικού και πνευματικού ενδιαφέροντος. Σύλλογοι φιλανθρωπικοί αλλά και επαγγελματικοί, καλλιτεχνικοί και θεατρικοί σύλλογοι, δημόσιες εμφανίσεις, βεγγέρες και συγκεντρώσεις σε σπίτια ή αλλού όπου συνήθιζαν να γλεντούν σε μεγάλες παρέες, οι καθημερινοί σχεδόν απογευματινοί περίπατοι στην παραλία ή στην πλατεία με έναν αέρα εορταστικό, η κομψότητα και η ευχέρεια των γυναικών να παρακολουθούν και να υιοθετούν την σύγχρονη για την εποχή μόδα, αλλά και η λατρεία των ανδρών για το κυνήγι, είναι μόνο μερικά από τα στοιχεία που υποδηλώνουν την αρέσκεια των Συριανών για τις κοινωνικές εκδηλώσεις αλλά και στην πολιτική και δημόσια ζωή.

Το θέατρο ήταν ένα από τα πιο σημαντικά πολιτιστικά στοιχεία της πόλης και με περίοπτη θέση στα κοινά. Η θεατρική κίνηση στο νησί υπήρχε πολύ πριν οικοδομηθεί το θέατρο Απόλλων. Ο πρώτος θεατρικός τοπικός σύλλογος δημιουργήθηκε στα 1830. Μάλιστα, η Ευανθία Καΐρη, μεγάλη πνευματική προσωπικότητα της εποχής που ζει στην Ερμούπολη, συγγράφει το πρώτο της θεατρικό έργο και οργανώνει τις πρώτες θεατρικές παραστάσεις ήδη από τα 1827 με μεγάλη ανταπόκριση από το κοινό.
Το θέατρο πραγματικά αγκαλιάστηκε και αγαπήθηκε πολύ από τους Ερμουπολίτες. Την μεγάλη του άνθηση και ακμή θα την γνωρίσει στα 1864 με την επίσημη έναρξη του θεάτρου Απόλλων, όπου παίχτηκαν μεγάλα έργα διακεκριμένων καλλιτεχνών. Στα 1866 ανεβαίνει παράσταση από ελληνικό θίασο, ενώ παράλληλα ανεβαίνουν πλήθος παραστάσεων, θεατρικές επιτυχίες και όπερες. Μάλιστα το Θέατρο Απόλλων φιλοξένησε με μεγάλη επιτυχία την ηθοποιό Μαρίκα Κοτοπούλη στα 1927 καθώς και άλλους επώνυμους καλλιτέχνες της εποχής. Την περίοδο αυτή λειτουργούν παράλληλα τρία καλοκαιρινά θέατρα με ανάλογη επιτυχία. Η Μαρίκα Κοτοπούλη στάθηκε η ηθοποιός που σημάδεψε και την τελευταία αναλαμπή του θεάτρου Απόλλων στα 1953 το οποίο, μετά την κατοχή, σχεδόν κατεστραμμένο, έχασε την αίγλη και την ζωντάνια του.
Επίσης θα πρέπει να επισημάνουμε και την μεγάλη συνεισφορά του συλλόγου Νέων Αγ. Αλοϊσίου στην ανάπτυξη του θεάτρου στην Σύρο που ξεκίνησε με οργανωμένη θεατρική δραστηριότητα από το 1955, με πρωτοβουλία του προεστού της Μονής Ιησουϊτών και την δημιουργία του «Συλλόγου νέων Αγ. Αλοϊσίου».

Αλλά και η Μουσική ήταν από τις αγαπημένες ασχολίες των Συριανών, αφού καλλιεργείται έντονα η μουσική παιδεία μέσα από φιλαρμονικές εταιρίες και συλλόγους και αξιόλογους δασκάλους. Στα 1894 δημιουργείται μάλιστα η περίφημη μπάντα της πόλης που έδινε υπαίθριες εμφανίσεις στο κοινό της Ερμούπολης από το μόνιμο στέκι της, στο μαρμάρινο αίθριο της κεντρικής πλατείας, εκεί που δεσπόζει ακόμα και σήμερα αν και σιωπηλό.
Επίσης υπήρξε ανάπτυξη του Θέατρου Σκιών με αξιόλογους καραγκιοζοπαίχτες, η ξυλογλυπτική, οι εικαστικές τέχνες αλλά και η τέχνη της λαϊκής επιγραφής.

Σε αντίθεση, στην Άνω Σύρο και την συριανή ύπαιθρο, κυριαρχούσαν οι μουσικοί ήχοι της παράδοσης που επέζησε μέσα στους αιώνες με την συνοδεία των παραδοσιακών μουσικών οργάνων όπως η τσαμπούνα και το τουμπί. Ήχοι που ακόμα και σήμερα ακούγονται να παίζουν ξέφρενα στους ρυθμούς του συρτού και του μπάλου στα διάφορα πανηγύρια, στα χοιροσφάγια ή στο Καρναβάλι της Χώρας. Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι εδώ γεννήθηκε και ανδρώθηκε ένα μεγάλο μέρος της ρεμπέτικης μουσικής με την μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα. Μην ξεχνάμε ότι πριν τα 1922 το ρεμπέτικο ως λαϊκό μουσικό είδος αποτελούσε την έκφραση ενός περιθωριακού και αντιδραστικού τρόπου έκφρασης των φτωχών λαϊκών στρωμάτων του περασμένου αιώνα, στην προσπάθεια τους να εκφράσουν και να αντιμετωπίσουν τις σκληρές συνθήκες ζωής τους.
Ο λαϊκός βάρδος της Σύρου Μάρκος Βαμβακάρης, ο συνθέτης της περίφημης «Φραγκοσυριανής» είναι αυτός που με την δουλειά του μέσα από τις επιδράσεις της συριανής λαϊκής παράδοσης και των βυζαντινών και ανατολίτικων ακουσμάτων, ανέδειξε το ρεμπέτικο σε μουσικό είδος με πανελλήνια απήχηση.

Οι σύγχρονοι Συριανοί είναι λαός ευπροσήγορος, εξυπηρετικός και ευγενικός προς τους ξένους επισκέπτες. Σαν θαλασσινοί και νησιώτες με τέτοια προϊστορία, είναι πολύ εξοικειωμένοι με το υγρό στοιχείο και δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι πολλές οικογένειες διαθέτουν ιδιωτικά σκάφη. Παράλληλα, η πλούσια εμπορική παράδοση που διαθέτουν έχει προσδώσει στην αγορά της Σύρας μια πληθωρική εικόνα από καταστήματα με πάμπολλα είδη και παραδοσιακά προϊόντα.
Ποιος δεν γνωρίζει τα περίφημα λουκούμια τις «Μπουκιές Σύρου» ή τις γευστικότατες «Χαλβαδόπιττες» που έχουν μια ιστορία αιώνων αφού από το 1840 έχουν σφραγίσει γευστικά το νησί και αποτελούν την διεθνή σημαία του. Μην ξεχάσετε να δώσετε την πρέπουσα σημασία και στα τυροκομικά προϊόντα του νησιού που σίγουρα προσφέρουν μεγάλη ποικιλία. Όπως την γλυκιά αγελαδινή γραβιέρα, την κοπανιστή, την νωπή μυζήθρα, τα πετρωτά και το πιο γνωστό τυρί το Σαν Μιχάλη. Αυτό το τελευταίο είναι ένα αγελαδινό επιτραπέζιο τυρί με κάπως έντονη πικάντικη γεύση.
Τα τυριά της, η κοπανιστή, το φρέσκο γάλα αλλά και το θυμαρίσιο της μέλι είναι μερικά από τα τοπικά προϊόντα που θα βρει κανείς σε πληθώρα στην συριανή αγορά.

Τα παλιά κουτουκάκια και οι παραδοσιακές ταβέρνες στα δαντελωτά στενά της άνω Σύρου αλλά και της Ερμούπολης, ξαναβρίσκουν σιγά-σιγά λίγη από την παλιά τους αίγλη και μπορεί κανείς να δοκιμάσει μερικά από τα πιο γνωστά και νοστιμότατα μεζεκλίκια τους, όπως την παραδοσιακή λούζα, την πηχτή, το ντόπιο λουκάνικο, αλλά επίσης την ξερή κάπαρη, η οποία μαγειρεμένη με ντομάτα συνοδεύει άψογα τηγανητό σαυρίδι ή κολιό αποτελεί μια ιδιαίτερη νοστιμιά για τους λάτρης του ψαριού. Ενώ πάντα υπάρχει η πιθανότητα να συναντήσει εκεί μικρές ερασιτεχνικές κομπανίες με μπουζουκάκι, ακορντεόν και κιθάρα.


http://visit-cyclades.com/